باقیمانده دارویی در دام و فرآوردههای دامی
در صنعت دامداری، استفاده از داروهای دامپزشکی برای پیشگیری و درمان بیماریها امری معمول و ضروری است. اما نکتهای کمتر دیده شده، اهمیت (باقیمانده دارویی) (Veterinary Drug Residues) در محصولات حیوانی است که میتواند سلامت مصرفکننده، بازار و محیط زیست را به چالش بکشد.
تعریف و اهمیت باقیمانده دارویی
باقیمانده دارویی به مقادیر دارو یا متابولیتهای دارویی اطلاق میشود که پس از درمان دام در گوشت، شیر، تخم یا سایر فرآوردههای دامی باقی میماند.
MDPI+1
براساس مقررات European Medicines Agency (EMA)، این باقیماندهها باید تحت حداکثر سطح تعیینشده (MRL, Maximum Residue Limit) باشند، در غیر این صورت محصول به عنوان غیرایمن شناخته میشود.
European Medicines Agency (EMA)+1
تأثیرات سلامت و اقتصادی
وجود باقیماندههای دارویی میتواند عوارضی مانند حساسیت دارویی، اختلال در میکروبیوم غذا، ظهور مقاومهای دارویی و حتی مشکلات بلندمدت همچون ظرفیت سرطانزایی یا جهش داشته باشد.
. Wiley Online Library+1
از منظر اقتصادی، محصولات دامی با سطح باقیمانده دارویی بالا ممکن است از بازار صادرات حذف شوند یا ملزومات ارزی بیشتری پیدا کنند. این وضعیت فشار بر صنعت دامداری را افزایش میدهد.
زنجیره انتقال و بازارهای بینالمللی
در بسیاری از کشورها، وجود باقیماندههای دارویی بیش از حد استاندارد، باعث ممنوعیت صادرات یا تشدید بازرسیها شده است. Wiley Online Library+1
بدین ترتیب، دامداران، تولیدکنندگان مواد دامی و نهادهای نظارتی باید همکاری کنند تا فرآیند تولید نامتعادل نشود و بازار حفظ شود.
چالشهای فنی و نظارتی
از جمله مشکلات موجود میتوان به ضعف روشهای آشکارسازی، کمبود زیرساخت سنجش سریع، و عدم رعایت دقیق دوره خروج دارو (withdrawal time) اشاره کرد.
. MDPI+1
استفاده ناصحیح از دارو، تجویز خارج از دستور، یا عدم ثبت درمانها، باعث افزایش احتمال باقیماندههای غیرمجاز میشود. SpringerLink
راهکارهای کاهش باقیمانده دارویی
برقراری دوره خروج دارو (Withdrawal time) و رعایت دقیق آن توسط دامپزشک و دامدار.
1. استفاده از داروهای تأییدشده، با دوز درست و نظارت دقیق.
2. بهکارگیری روشهای طبیعی یا مکملهای گیاهی که خطر باقیمانده دارویی را کاهش دهند.
3. توسعه سیستمهای کنترل کیفیت، تستهای سریع در مزرعه، و پایش مداوم محصولات دامی.
نتیجهگیری
باقیمانده دارویی در دام و فرآوردههای دامی، تهدیدی جدی برای سلامت انسان، دام، محیط زیست و بازار است. آمادگی علمی، نظارتی و عملی برای کاهش این پدیده نه فقط وظیفه تولیدکنندگان بلکه بخشی از امنیت غذایی ملی محسوب میشود.
- Wu, H., Zhao, J., & Wan, J. (2023). A Review of Veterinary Drug Residue Detection: Recent Advancements, Challenges, and Future Directions. Sustainability, 15(13). DOI:10.3390/su151310413. MDPI
- Mesfin, Y.M. et al. (2024). Veterinary Drug Residues in Food Products of Animal Origin. VM&S3. DOI:10.1002/vms3.70049. Wiley Online Library
- Rana, M.S. et al. (2019). Reducing Veterinary Drug Residues in Animal Products. PMC. PMC
- Passantino, A. & Russo, C. (2008). Maximum Residue Levels of Veterinary Medicines in Relation to Food Safety. Journal für Verbraucherschutz und Lebensmittelsicherheit, 3, 351‑358. SpringerLink
- European Medicines Agency. (n.d.). Maximum residue limits (MRL). European Medicines Agency (EMA)