فرگشت درختان بلوط زاگرس

منطقه‌ی Zagros Mountains در غرب ایران با دارا بودن میلیون‌ها هکتار جنگل بلوط، یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های ایران و غرب آسیایی است. گونه‌ای چون Quercus brantii – بلوط برانت – نقش کلیدی در ‌ثبات خاک، تأمین آب، پوشش گیاهی و فرهنگ محلی دارد.
در طول هزاران سال، این درختان تحت فشارهای اقلیمی، خاکی و انسانی دست به فرگشت زده‌اند، یعنی سازگاری‌های ژنتیکی، ساختاری و اکولوژیکی ایجاد کرده‌اند که آن‌ها را برای شرایط نیمه‌خشک و کوهستانی زاگرس آماده ساخته است.

یکی از شاخص‌ترین نشانه‌های این فرگشت، رشد درخت در دامنه‌های وسیع ارتفاع و خاک‌های ضعیف است. مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۵ نشان داد که Q. brantii در شرایط خشک‌تر با کاهش رشد مواجه است، اما هنوز بیش از ۶ میلیون هکتار از جنگل ایران را تشکیل می‌دهد.
فرآیند فرگشت تنها در سطح ژنتیکی نبوده، مثلاً این گونه‌ها در مقابل خشکسالی، آفات و بیماری‌ها مقاومت بیشتری نشان داده‌اند. مطالعه‌ای دیگر در سال 2024 نشان داد که انحطاط Q. brantii باعث کاهش تراکم، تنوع گونه‌ای و تغییر الگوی فضایی در جنگل‌های زاگرس شده است.

از منظر اکوسیستم، نقش بلوط زاگرس بسیار گسترده است، این درختان با ریشه‌های عمیق، فرسایش خاک را کاهش داده، آبخوان‌ها را تغذیه می‌کنند و زیستگاه گونه‌های گیاهی و جانوری متنوعی فراهم می‌کنند. مقاله «A Cry for Survival» تأکید می‌کند که از دست رفتن این جنگل‌ها به معنای فروپاشی یک اکوسیستم کامل است.(internationaloaksociety.org)
هم‌چنین، چون این جنگل‌ها در منطقه‌ای با فشار انسانی بالا (دامداری، برداشت چوب، آتش‌سوزی) قرار دارند، بقا آن‌ها مستلزم درک اصول فرگشت، حفاظت ژنتیکی و مدیریت پایدار است.

امروزه چالش‌های بزرگی پیش روی این درختان است: کاهش بارش، افزایش دما، چرای بی‌رویه دام، قطع‌درختان، بیماری‌ها و آفات. مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۳ نشان داد که تنش خشکی بر ویژگی‌های آناتومیکی Q. brantii تأثیر گذاشته و آن را آسیب‌پذیرتر کرده است. بنابراین، شناخت فرگشت گیاهان مؤلفه‌ای حیاتی برای حفاظت است. بازتولید هدفمند، انتخاب نهال مقاوم، استفاده از ژنوتیپ‌های بومی و کاهش فشار انسانی می‌تواند روند انحطاط را کند کند.

برای آینده، پیشنهاد می‌شود که:
1. مطالعات ژنتیکی و فرگشتی در سطح گسترده‌تر انجام شود؛
2. طرح‌های احیا با گونه‌های مقاوم به خشکی و بیماری به‌کار گرفته شود؛
3. تعامل مردم محلی با این جنگل‌ها حمایت و پایداری فرهنگ بومی تقویت شود.
به‌طور خلاصه، درختان بلوط زاگرس نه فقط بخشی از طبیعت ایران هستند، بلکه نشانه‌ای از مقاومت، دوام و همزیستی اند. حفظ این میراث، گامی بزرگ در جهت بقا اکوسیستم، تأمین منابع دام و امنیت زیستی انسان است.